برگزاری هم‌اندیشی گروه زبانشناسی شناختی انجمن علوم و فناوری‌های شناختی ایران در حاشیه کنگره نقشه‌برداری مغز
در حاشیه کنگره نقشه‌برداری مغز، هم‌اندیشی اعضای انجمن علوم و فناوری‌های شناختی ایران با محوریت زبانشناسی شناختی در روز هفتم آبان 1405، در تالار پروین اعتصامی در مرکز همایش‌های بین المللی دانشگاه شهید بهشتی در ساعت 2:45 بعد از ظهر برگزار شد. این نشست با حضور جمعی از استادان، پژوهشگران و متخصصان حوزه‌های مختلف علوم شناختی، به بررسی روند شکل‌گیری و توسعه زبانشناسی شناختی در ایران، دستاوردهای علمی این حوزه، ظرفیت‌های میان‌رشته‌ای و چشم‌اندازهای پژوهشی آینده اختصاص داشت.
در آغاز نشست، جناب آقای دکتر پوراعتماد، رئیس انجمن علوم و فناوری‌های شناختی ایران، ضمن تشریح روند شکل‌گیری انجمن از سال ۱۳۹۲، به معرفی فعالیت‌ها و ظرفیت‌های اعضای جدید پرداختند. ایشان از مهم‌ترین دستاوردهای یک سال اخیر انجمن، به تشکیل گروه زبانشناسی شناختی، برگزاری منظم نشست‌های علمی ذیل این گروه و پیگیری‌های انجام‌شده برای بازگرداندن جایگاه مستقل ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی و بازنویسی سند راهبردی آن ذیل گروه علوم انسانی فرهنگستان علوم اشاره کردند.
مرور تاریخچه زبانشناسی شناختی در ایران و تجلیل از پیشگامان این حوزه
در ادامه، سرکار خانم دکتر نعمت‌زاده، مدیر علمی گروه زبانشناسی شناختی انجمن، به تشریح پیشینه شکل‌گیری علوم شناختی و زبانشناسی شناختی در ایران پرداختند. ایشان ضمن اشاره به نقش استادان و پیشگامان این حوزه، از جمله جناب آقای شهید دکتر خرازی، جناب آقای دکتر نقوی، جناب آقای دکتر مکری، جناب آقای دکتر پوراعتماد، جناب آقای دکتر جواد علاقبند راد، جناب آقای دکتر زمانی، جناب آقای دکتر مرادی، و جناب آقای دکتر حاجی زاده، به تلاش‌های علمی و آموزشی آنان در شکل‌گیری و توسعه این رشته اشاره کردند.
دکتر نعمت‌زاده همچنین به معرفی استادان برجسته‌ای پرداختند که با تدریس و تخصص خود در سال ۱۳۹۳، زمینه‌ساز شکل‌گیری اولیه زبانشناسی شناختی در پژوهشکده علوم شناختی شدند. ایشان ضمن قدردانی از تلاش‌های ارزشمند این استادان، به دستاوردهای علمی و پژوهشی فارغ‌التحصیلان دو دوره نخست این رشته و روند شکل‌گیری و تثبیت زبانشناسی شناختی در ساختار دانشگاهی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری اشاره کردند.
جناب آقای دکتر نیلی‌پور در ادامه نشست، ضمن قدردانی از حمایت‌های دکتر پوراعتماد از گروه زبانشناسی شناختی انجمن، به نقش ماندگار شهید دکتر خرازی در توسعه و رونق رشته‌های علوم شناختی از آغاز فعالیت ستاد فرهنگی تا شکل‌گیری ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی پرداختند.
ایشان همچنین به ابزارهای ارزیابی زبان‌شناختی اشاره کردند که طی سالیان گذشته توسط متخصصان این حوزه، از جمله خود ایشان، طراحی و توسعه یافته‌اند و نقش مهمی در پیشبرد پژوهش‌های زبان‌شناختی و ارزیابی‌های تخصصی داشته‌اند.
سرکار خانم دکتر افراشی، استاد زبانشناسی شناختی پژوهشکده علوم شناختی و مغز و همچنین رئیس انجمن زبانشناسی ایران، در بخش دیگری از نشست به تحول بنیادین زبانشناسی شناختی و تغییر محور مطالعات زبان از نحو به معناشناسی اشاره کردند. ایشان این تحول را یکی از حرکت‌های مهم زبان‌شناسان شناختی دانستند و بر اهمیت آن در پژوهش‌های زبان فارسی تأکید کردند.
دکتر افراشی با اشاره به قدمت تاریخی زبان فارسی و جایگاه ایران به‌عنوان منطقه‌ای برخوردار از تنوع زبانی و گویشی، خاطرنشان کردند که این سرزمین همواره مورد توجه شرق‌شناسان بوده است. وجود آثار و متون تاریخی در دوره‌های مختلف، از جمله نوشته‌های ثبت‌شده بر چرم، سکه‌ها و کتیبه‌ها، ظرفیت کم‌نظیری برای پژوهش‌های زبان‌شناختی فراهم کرده است.
ایشان همچنین با اشاره به معناگرایی در آثار زبان‌شناختی قدیمی ایران، بر اهمیت نشانه‌شناسی شناختی و شناسایی طرحواره‌های فرهنگی مرتبط با مفاهیم واژگانی همچون «امید» و «وطن» تأکید کردند. دکتر افراشی در ادامه، ضرورت تدوین و اجرای یک برنامه ملی پژوهشی در حوزه زبانشناسی شناختی را مطرح کردند و آن را اقدامی آینده‌نگرانه برای سامان‌دهی اهداف، اولویت‌ها و مسیر توسعه این رشته در ایران دانستند.
جناب آقای دکتر رضوی در ادامه نشست، به اهمیت تشکیل گروه زبانشناسی شناختی در انجمن پرداختند و توضیحاتی درباره تحول رویکردهای زبانشناسی، به‌ویژه فاصله گرفتن لیکاف از معناشناسی زایشی و شکل‌گیری زبانشناسی شناختی ارائه کردند.
ایشان با اشاره به رونق و گسترش این رشته در قالب مدل‌های نظری مختلف، زبانشناسی شناختی را حوزه‌ای پویا و رو به پیشرفت دانستند. دکتر رضوی همچنین به فعالیت دو حوزه مرتبط در فرهنگستان علوم، شامل واژه‌شناسی اجتماعی ـ شناختی و واژه‌شناسی شناختی، اشاره کردند و در پایان برای موفقیت و توسعه فعالیت‌های گروه زبانشناسی شناختی انجمن ابراز امیدواری کردند.
سرکار خانم دکتر پناهی‌نژاد در بخش دیگری از نشست، به معرفی طرح پژوهشی خود در وزارت نفت با استفاده از مفاهیم بنیادین رشته زبانشناسی شناختی پرداختند. در آن پروژه «کاربرد دستاوردهای علوم شناختی در مدیریت مصرف گاز»، با استفاده از پیمایش میدانی، تحلیل آماری الگوهای رفتاری و شناسایی سوگیری‌های شناختی، موانع تصمیم‌گیری در مصرف انرژی استخراج و به مجموعه‌ای از مداخلات مبتنی بر اقتصاد رفتاری و علوم شناختی تبدیل شده‌اند. در مرحله طراحی کمپین، یافته‌های پژوهش با رویکرد زبانشناسی شناختی، از جمله چارچوب‌بندی پیام، استعاره‌های مفهومی و بازنمایی‌های زبانی، به پیام‌های متناسب با گروه‌های مختلف مخاطب ترجمه شده‌اند تا در قالب یک مطالعه موردی، امکان بررسی پیوند میان شناخت، زبان و طراحی مداخله رفتاری فراهم شود. لازم به ذکر است که جهت بومی سازی یافته ها، از دستاوردهای شناخت اجتماعی و روان شناسی شناختی نیز در رابطه با قومیت های ایران بهره گرفته شده است. این پروژه نمونه‌‌ی بسیار خوبی از دستاوردهای کاربردی رشته زبانشناسی شناختی در ارائه راه حل برای حل مسائل کلان کشوری می‌تواند باشد.
تشریح فعالیت‌های یک‌ساله گروه زبانشناسی شناختی انجمن
سرکار خانم دکتر علیزاده، مدیر گروه زبانشناسی شناختی انجمن علوم و فناوری‌های شناختی ایران، به تشریح فعالیت‌های این گروه طی یک سال گذشته، از زمان شکل‌گیری آن، پرداختند. ایشان ضمن معرفی برنامه‌های علمی جاری گروه، به دو سلسله نشست تخصصی اشاره کردند:
- سلسله نشست‌های «زبان، مغز، شناخت»
- سلسله نشست‌های «علوم شناختی و جنگ»
این برنامه‌ها در راستای توسعه تعاملات علمی، گسترش گفت‌وگوهای میان‌رشته‌ای و تقویت ارتباط میان حوزه‌های مختلف علوم شناختی طراحی و اجرا شده‌اند.
جناب آقای دکتر نجفی، رئیس کمیته بین‌الملل و گسترش انجمن علوم و فناوری‌های شناختی ایران، به رابطه تنگاتنگ مدل‌سازی شناختی و زبان پرداختند. ایشان ریاضیات را زبانی بدون ابهام دانستند که بر مبنای نظریه مجموعه‌ها، نظریه منطق و نظریه مدل استوار است. از دیدگاه ایشان، همان‌گونه که ذهن با بدن سخن می‌گوید، موسیقی می‌سازد و روایت تولید می‌کند، می‌توان از ریاضی‌ورزی ذهن با بدن نیز سخن گفت.
دکتر نجفی در تبیین رابطه ریاضیات، زبان و علوم شناختی، به دو رویکرد عمده اشاره کردند: نخست، استفاده از ساختارهای ریاضی در مدل‌سازی زبان، با نمونه‌هایی همچون نظریه چامسکی؛ و دوم، اهمیت ریاضیات در کشف پدیده‌های بیرونی از طریق بدنمندی، در تقابل با رویکردهای افلاطونی.
ایشان در پایان، بر ضرورت توسعه همکاری‌های مشترک میان گروه زبانشناسی شناختی و سایر رشته‌های علوم شناختی در انجمن تأکید کردند.
جناب آقای دکتر کریم‌زاده، عضو هیئت علمی پژوهشکده علوم شناختی و مغز دانشگاه شهید بهشتی، رابطه ذهن و زبان را یکی از مهم‌ترین زمینه‌های پژوهش میان‌رشته‌ای دانستند. ایشان با ابراز نگرانی نسبت به حرکت فزاینده علوم شناختی در ایران به سمت فناوری، بر ضرورت توجه بیشتر به مبانی نظری و مفهومی این رشته تأکید کردند.
دکتر کریم‌زاده با اشاره به فیلسوفانی که به‌طور گسترده به رابطه زبان و ذهن پرداخته‌اند، مفاهیمی را مطرح کردند که در شکل‌گیری آگاهی انسان نقش دارند و منشأ زبانی دارند؛ از جمله مفهوم «قصدمندی». ایشان همچنین به امکان تأیید، ارزیابی یا ابطال برخی نظریه‌های فلسفی در پرتو مطالعه اختلال‌های مغزی و شناختی اشاره کردند.
در پایان، دکتر کریم‌زاده بر ظرفیت پژوهشکده علوم شناختی و مغز برای تبدیل شدن به محیطی جذاب جهت تعامل پژوهشگران زبانشناسی، علاقه‌مندان علوم شناختی و فلسفه ذهن تأکید کردند؛ محیطی که می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری پژوهش‌های عمیق و میان‌رشته‌ای باشد.
جناب آقای دکتر زارعی، رئیس پیشین هیئت‌مدیره انجمن علوم و فناوری‌های شناختی ایران، ضمن تأیید دیدگاه‌های دکتر کریم‌زاده، به روند شکل‌گیری علوم شناختی در ایران اشاره کردند. ایشان یادآور شدند که در آغاز شکل‌گیری این رشته در کشور، فناوری محور اصلی فعالیت‌ها نبود و حوزه‌هایی همچون روانشناسی شناختی، زبانشناسی شناختی و جامعه‌شناسی نقش برجسته‌ای در توسعه آن داشتند. دکتر زارعی در ادامه، نسبت به توجه بیش از اندازه به جنبه‌های فناورانه علوم شناختی در دوره کنونی انتقاد کردند و بر ضرورت بازنگری در جهت‌گیری‌های علمی این حوزه تأکید داشتند.
دکتر پوراعتماد نیز در تأیید این دیدگاه‌ها، بر اهمیت توجه به ابعاد اجتماعی و فرهنگی علوم شناختی که به اعتقاد ایشان کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند، تأکید کردند. ایشان پیشنهاد کردند که نگاه غالب فناورانه و فیزیولوژیک ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی، بیش از گذشته به سمت حوزه‌های جدید و میان‌رشته‌ای علوم شناختی هدایت شود.
دکتر پوراعتماد همچنین از دکتر عقابیان به‌دلیل فراهم کردن زمینه برگزاری این نشست و گردهم‌آوردن علاقه‌مندان حوزه‌های مختلف علوم شناختی در حاشیه کنگره نقشه‌برداری مغز قدردانی کردند.
در بخش پایانی نشست، جناب آقای دکتر عقابیان، رئیس آزمایشگاه ملی نقشه‌برداری مغز، به چالش ارتباط محدود میان رشته‌ها، شاخه‌ها و افراد در جامعه علمی اشاره کردند. ایشان بر ضرورت نهادینه‌سازی علوم شناختی در جامعه و اهمیت ارزیابی علمی و دقیق اختلال‌ها و رفتارهای انسانی تأکید کردند. دکتر عقابیان همچنین نقش انجمن را در فرهنگ‌سازی، برقراری ارتباط با افراد، مدیران، سازمان‌ها و نهادهای آموزشی، به‌ویژه آموزش‌وپرورش، مهم دانستند و بیان کردند که چنین تعاملاتی می‌تواند به شناسایی مسائل اجتماعی و ارائه راهکارهای مبتنی بر اصول علمی کمک کند.
در ادامه، دکتر افراشی با تأکید مجدد بر ویژگی‌های متمایز ایران، از جمله چندزبانگی، تنوع گویشی و تعدد اقوام، بر اهمیت توسعه زبانشناسی شناختی و پژوهش‌های مرتبط در کشور تأکید کردند. ایشان با اشاره به وجود کتیبه‌ها و آثار تاریخی متعلق به دوره‌های مختلف و همچنین سنت غنی ترجمه قرآن، از جمله ترجمه قرآن قدس، ایران را دارای ظرفیت برجسته‌ای برای توسعه پژوهش‌های پیشرو در حوزه زبانشناسی شناختی دانستند.
تأکید بر ضرورت شکل‌گیری اطلس شناختی ایران
دکتر عقابیان در بخش دیگری از سخنان خود، به اهمیت و ضرورت شکل‌گیری اطلس شناختی ایران اشاره کردند و ابراز امیدواری کردند که جمعی از پژوهشگران و علاقه‌مندان حاضر در نشست، در شکل‌گیری و توسعه این فعالیت پژوهشی مشارکت کنند. این پیشنهاد به‌عنوان فرصتی برای تقویت همکاری‌های میان‌رشته‌ای و حمایت از مستندسازی و توسعه نظام‌مند پژوهش‌های علوم شناختی در ایران مطرح شد.
تقدیر از خدمات علمی و پژوهشی مدیر علمی گروه زبانشناسی شناختی
در پایان این نشست، انجمن علوم و فناوری‌های شناختی ایران با اهدای هدیه‌ای از خدمات ارزشمند و تلاش‌های بی‌دریغ دکتر نعمت‌زاده در توسعه رشته زبانشناسی شناختی و ایفای مسئولیت مدیر علمی گروه زبانشناسی شناختی انجمن تقدیر کرد.
این نشست، فرصتی ارزشمند برای تبادل دیدگاه‌های علمی، گفت‌وگوی میان‌رشته‌ای و بازاندیشی در مسیر آینده زبانشناسی شناختی در ایران فراهم کرد. تأکید بر تقویت پژوهش‌های نظری، توجه به ابعاد اجتماعی و فرهنگی علوم شناختی، توسعه همکاری‌های میان‌رشته‌ای و شکل‌گیری برنامه‌های پژوهشی ملی، از مهم‌ترین محورهای مطرح‌شده در این گردهمایی بود.
همچنین، این نشست بر اهمیت بهره‌گیری از ظرفیت‌های تاریخی، فرهنگی و زبانی ایران برای توسعه پژوهش‌های پیشرو در زبانشناسی شناختی و ارتقای جایگاه این حوزه در منظومه علوم شناختی کشور تأکید داشت.