حاضرین جلسه: جناب آقای دکتر پورعباسی و سرکار خانم دکتر براری از ستاد توسعه علوم و فناوریهای شناختی؛جناب آقای دکتر پوراعتماد، جناب آقای دکتر مهدیانی، جناب آقای دکتر فتحآبادی، سرکار خانم دکتر افراشی، جناب آقای دکتر غریبزاده، جناب آقای دکتر نجفی، جناب آقای دکتر کریمزاده، جناب آقای دکتر صادقی، سرکار خانم دکتر منصوری، جناب آقای دکتر افشاری و جناب آقای دکتر خیرخواه از پژوهشکده علوم شناختی و مغز؛ سرکار خانم دکتر علیزاده و سرکار خانم کدخدارستم از انجمن علوم و فناوریهای شناختی ایران
موضوع جلسه: بررسی چشمانداز علوم شناختی در کشور، طرح آسیبها و همگرایی نظرات و فعالیتها
مصوبات جلسه:
الف) مقرر شد برگزاری یک سمپوزیوم یکروزه با محوریت بررسی وضعیت، آسیبها، چالشها و چشمانداز علوم شناختی در کشور در دستور کار قرار گیرد. هماهنگی و برنامهریزی این رویداد با مشارکت مشترک ستاد توسعه علوم شناختی، انجمن علوم و فناوریهای شناختی و پژوهشکده علوم شناختی و مغز انجام خواهد شد.
ب) مقرر شد اعضای حاضر، پیشنهادهای عملی و مشخص خود را در خصوص موضوعات مطرحشده و راهکارهای قابل اجرا برای بهبود وضعیت علوم شناختی کشور، برای آقای دکتر خیرخواه ارسال کنند تا پیشنهادهای دریافتشده جمعبندی و در مراحل بعدی مورد بررسی و پیگیری قرار گیرد.
توضیحات تکمیلی:
جلسه با نام و یاد خدا آغاز شد. در ابتدای نشست، آقای دکتر پوراعتماد ضمن خیرمقدم، حاضران، متشکل از اعضاء هیئت علمی پژوهشکده، نمایندگان ستاد و انجمن را به یکدیگر معرفی کردند. در ادامه، آقای دکتر مهدیانی مروری بر روند شکلگیری و فعالیتهای پژوهشکده علوم شناختی و مغز از زمان تأسیس ارائه کردند. در این بخش، سوابق پژوهشی پژوهشکده، حوزههای اصلی فعالیت، آزمایشگاهها و نشریه پژوهشکده معرفی و ظرفیتهای علمی و پژوهشی مجموعه تشریح شد.
در ادامه، آقای دکتر پوراعتماد با مرور سابقه همکاریها و تعاملات میان پژوهشکده و ستاد، برخی دغدغههای موجود درباره وضعیت و جایگاه این نهاد را مطرح کردند. یکی از محورهای اصلی این بحث، نگرانی نسبت به کاهش استقلال ستاد بود. ایشان در همین زمینه پیشنهاد کردند که ظرفیت دانشگاهها برای ایجاد یک ساختار سازمانی مستقل، همراه با ردیف بودجه مشخص و مدیریت مستقل، مورد استفاده قرار گیرد و امکان استقرار چنین ساختاری در محیط دانشگاهی بررسی شود.
پس از آن، آقای دکتر نجفی نتایج بررسیهای خود درباره الگوها و زیستبومهای فناوریهای پیشرفته (High-Tech) در جهان را مطرح کردند و با مرور روند شکلگیری و تکامل ستاد توسعه علوم شناختی، به مسیر طیشده از مرحله تکوین تا دستیابی به بلوغ نسبی در سالهای گذشته پرداختند. از دیدگاه ایشان، یکی از دغدغههای مهم، احتمال محدود شدن تدریجی مأموریت ستاد از گستره وسیع علوم شناختی به حوزههای عمدتا فناوریمحور بود. همچنین این نگرانی مطرح شد که نقش ستاد از یک نهاد تصمیمساز در طیف متنوعی از زمینههای علوم شناختی، به نهادی با تمرکز بر اجرای برنامههای محدود و مشخص تقلیل یابد. ایشان در کنار این موارد، موضوع استقلال ستاد را نیز حائز اهمیت دانستند و بر استفاده از ظرفیت دانشگاهها بهعنوان یکی از گزینههای قابل بررسی برای تقویت ساختار و کاهش نگرانیهای موجود تاکید کردند.
در بخش دیگری از جلسه، آقای دکتر صادقی نگرانی خود را درباره جهتگیری فزاینده ستاد به سوی موضوعات فنی و مهندسی مطرح کردند. از نظر ایشان، در سالهای اخیر بخش مهمی از اهداف و طرحهای تعریفشده ماهیتی محصولمحور پیدا کردهاند، در حالی که لزوما با نیازهای واقعی، بهویژه نیازهای جمعیت بالینی کشور، همخوانی نداشتهاند. ایشان بر ضرورت توجه بیشتر به مسائل واقعی کشور و حفظ پیوند میان فعالیتهای علوم شناختی و نیازهای جامعه تاکید کردند.
سپس آقای دکتر فتحآبادی بر اهمیت استفاده از ظرفیت دانشگاهها و مؤسسات علمی و پژوهشی در پیشبرد مأموریتهای ستاد تاکید کردند و بر این باور بودند که ستاد بدون بهرهگیری مؤثر از این ظرفیتها، از جمله توانمندیهای پژوهشکده علوم شناختی و مغز، امکان ایفای کامل مسئولیتهای خود را نخواهد داشت. در ادامه، پیشنهاد شد برای دستیابی به تصویری جامعتر از وضعیت علوم شناختی در کشور، یک مطالعه و بررسی برونسازمانی انجام شود. طبق این پیشنهاد، این بررسی بایستی بر شناسایی فعالیتها، طرحها و ظرفیتهای موجود در سایر نهادها و دستگاههایی که ممکن است بدون اطلاع ستاد در حوزههای مرتبط با علوم شناختی فعالیت داشته باشند، تمرکز کند. این اقدام میتواند به شناسایی فعالیتهای موازی و فراهم شدن زمینه همکاری و همافزایی میان نهادهای مختلف کمک کند.
در ادامه نشست، آقای دکتر پورعباسی، دبیر ستاد توسعه علوم شناختی، ضمن مرور روند تحولات ستاد در سالهای گذشته، توضیحاتی درباره رویکردهای حاکم بر این مجموعه ارائه کردند. به گفته ایشان، در سالهای نخست فعالیت ستاد، سند راهبردی بهگونهای طراحی شده بود که ستاد را متولی حوزه علوم شناختی با بیش از ۶۰ دستگاه ذینفع تعریف میکرد. با گذشت زمان، رویکرد حاکم بر حکمرانی علوم شناختی بهتدریج از یک نگاه جامع و فراگیر به سمت توجه بیشتر به بازار و اقتصاد دانشبنیان تغییر کرده است.
ایشان در ادامه خاطرنشان کردند که قرار گرفتن علوم شناختی در کنار حوزههایی نظیر نفت و گاز و زیستفناوری، در شرایطی که این حوزه هنوز از منظر اقتصاد دانشبنیان به بلوغ کافی نرسیده است، میتواند موجب تضعیف مزیت رقابتی علوم شناختی شود. از نظر ایشان، بهرهگیری از ظرفیت استادان و صاحبنظران علوم شناختی میتواند نقش مهمی در تقویت اقتدار حکمرانی ستاد داشته باشد. همچنین لازم است توانمندیها، عملکرد و ظرفیتهای ستاد در سطوح مختلف حاکمیت بهتر معرفی شود. در این زمینه، نقش مجلس شورای اسلامی نیز مورد توجه قرار گرفت و عنوان شد که افزایش توجه مجلس به مسئله حکمرانی علوم شناختی میتواند در تقویت جایگاه و استقلال ستاد مؤثر باشد. ایشان در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به اعتبارات تأمینشده از سوی بنیاد علم و صندوق پژوهش و نوآوری، نسبت به فراهم شدن زمینه مناسبتر برای حمایت از طرحهای پژوهشی ابراز امیدواری کردند.
در ادامه، خانم دکتر افراشی بر ضرورت بازنگری و آسیبشناسی وضعیت پژوهشهای علوم شناختی در ایران تاکید کردند. از دیدگاه ایشان، برگزاری نشستها و سخنرانیهای عمومی و تخصصی با هدف قابلفهمتر کردن مفاهیم علوم شناختی و زیرشاخههای آن برای گروههای مختلف جامعه میتواند به توسعه و شناختهشدن این حوزه کمک کند. ایشان همچنین بازتعریف ارتباط علوم شناختی با مسائل و نیازهای کشور را ضروری دانستند و بر توجه بیشتر به ابعاد انسانی و غیرفناورانه این حوزه تاکید کردند. در همین چارچوب، توسعه زمینههایی همچون جامعهشناسی شناختی، مطالعات فرهنگی و شناخت، نشانهشناسی شناختی و باستانشناسی شناختی بهعنوان حوزههایی که ظرفیت بیشتری برای گسترش مطالعات علوم شناختی در کشور دارند، مطرح شد. همچنین پیشنهاد تدوین پیشنهادهای سیاستی درباره نسل جدید پژوهشهای شناختی در ایران مورد تاکید قرار گرفت.
پس از آن، آقای دکتر کریمزاده مسائل مربوط به فرایند داوری و تعیین تکلیف طرحهای پژوهشی ارسالشده به ستاد را مطرح کردند و مشکلات اداری موجود در این مسیر را مورد انتقاد قرار دادند. ایشان همچنین نگرانی خود را نسبت به کمرنگتر شدن تدریجی وجه علمی علوم شناختی در کشور بیان کردند و بر این نکته تاکید داشتند که تمرکز بر توسعه فناوری نباید موجب تضعیف جایگاه مطالعات علمی و بنیادین در این حوزه شود.
در ادامه بحث، آقای دکتر پوراعتماد با طرح یک پرسش اساسی، موضوع سرمایه اجتماعی در حوزه علوم شناختی را مورد توجه قرار دادند. ایشان مطرح کردند که در شرایطی که به نظر میرسد رویکرد ستاد از علوم شناختی به سمت فناوریهای شناختی حرکت کرده و در نتیجه، بخشی از اعتماد دانشمندان و پژوهشگران این حوزه نسبت به ساختار حکمرانی کاهش یافته است، لازم است درباره چگونگی بازسازی و تقویت این سرمایه اجتماعی و ایجاد زمینه برای مشارکت دوباره جامعه علمی در فرایندهای تصمیمسازی چارهاندیشی شود.
سپس آقای دکتر اسحاقی بر ضرورت توجه به مسئولیت و نقش خود ستاد در رفع مشکلات موجود تاکید کردند. ایشان همچنین توسعه مطالعات بنیادین را یکی از ضرورتهای مهم برای حفظ و تقویت بنیان علمی علوم شناختی دانستند و بر طراحی برنامهای مشخص در این زمینه تاکید کردند.
سپس نماینده انجمن علوم و فناوریهای شناختی، خانم دکتر علیزاده، با اشاره به ماهیت ذاتا بینرشتهای علوم شناختی، تمرکز بخش قابل توجهی از حکمرانی این حوزه بر هوش مصنوعی را مورد انتقاد قرار دادند. از دیدگاه ایشان، یکی از راهکارهای مواجهه با وضعیت موجود، استفاده مستقیم از ظرفیت جامعه علمی و سایر ذینفعان علوم شناختی است. بر این اساس، پیشنهاد شد ستاد با دعوت از دانشمندان، پژوهشگران و سایر ذینفعان، زمینه شناسایی نظاممند مسائل و آسیبهای موجود را فراهم کند و پس از جمعبندی نتایج، موارد مهم برای طرح در سطوح بالاتر حکمرانی به نهادهای ذیربط ارجاع شود. در پی این پیشنهاد، آقای دکتر پوراعتماد برگزاری یک سمپوزیوم را بهعنوان بستری برای گفتوگوی گستردهتر میان جامعه علمی، نهادهای سیاستگذار و سایر ذینفعان مطرح کردند. در ادامه، توافق شد این موضوع در قالب یک سمپوزیوم یکروزه دنبال شود و هماهنگیهای لازم برای طراحی و برگزاری آن بهصورت مشترک میان ستاد، انجمن علمی و پژوهشکده علوم شناختی و مغز انجام گیرد.
در بخش پایانی جلسه، آقای دکتر نجفی پیشنهاد ایجاد کانونهای تصمیمگیری و هماندیشی را مطرح کردند. در ادامه این بحث، استفاده از ظرفیت و همکاری فرهنگستان علوم نیز بهعنوان یکی از گزینههای قابل بررسی مطرح شد. همچنین آقای دکتر پوراعتماد بر ضرورت گسترش تعامل با انجمنها و نهادهای فعال در حوزه علوم انسانی تاکید کردند و بهرهگیری از ظرفیت این مجموعهها را برای تقویت نگاه جامع و بینرشتهای به علوم شناختی ضروری دانستند.
در پایان جلسه، از اعضای حاضر درخواست شد پیشنهادهای عملی و قابل اجرا برای پیشبرد موضوعات مطرحشده را ارائه کنند. مقرر شد اعضا پیشنهادهای خود را برای آقای دکتر خیرخواه ارسال کنند تا پس از جمعبندی، زمینه بررسی و پیگیری اقدامات بعدی فراهم شود.